NAUKA – CIEKAWE TEMATY I WĄTKI BADAWCZE

Dlaczego pracownicy szkodzą organizacji.

Łukasz Baka

W październiku przyznane zostały nagrody Teofrasta, które są wyrazem uznania dla psychologów polskich za ich trud badawczy, wiedzę i chęć dzielenia się nią. Przez 10 lat nagrody zyskały uznanie w środowisku psychologii. W tym roku nagrodę za najlepszą psychologiczną książkę naukową otrzymał dr Łukasz Baka. Autor przedstawia syntetycznie problematykę i wyniki swoich badań.

W książce podjęty został problem zachowań szkodliwych w organizacji. Prowadzone na całym świecie badania, w sposób coraz bardziej wymierny ukazują skalę tego zjawiska oraz koszty społeczne z nim związane. Celem badań opisanych w monografii było poznanie mechanizmów regulujących występowanie różnych form zachowań kontrporduktywnych – zarówno tych aktywnych (np.: niszczenia mienia, kradzieży, agresji wobec współpracowników), jak i pasywnych (np.: celowego obniżania produktywności, symulowania choroby, spóźniania się). Osią teoretyczną pracy był model stresory – emocje P. Spectora i S. Fox, przyjmujący, że podstawowym źródłem zachowań kontrproduktywnych są stresory występujące w środowisku pracy, zaś czynnikiem pośredniczącym - negatywne emocje, np.: gniew, złość, frustracja. W sześciu badaniach własnych (N = 4534), prowadzonych na sześciu różnych grupach zawodowych – pracownikach marketów, urzędnikach państwowych, personelu medycznym, policjantach, pracownikach fizycznych i umysłowych - model ten był testowany. Pod lupę wziętych zostało dziesięć różnych stresorów, zarówno ostrych (np.: konflikty interpersonalne), jak i chronicznych (np.: przeciążenie pracą), a także negatywne emocje i wypalenie zawodowe ujmowane jako mediatory zależności stresory – zachowania kontrproduktywne oraz zasoby w pracy i cechy Ciemnej Triady traktowane jako moderatory tej relacji.

Wyniki sześciu badań pokazały, że aktywne i pasywne formy zachowań kontrproduktywnych regulowane są przez dwa, nieco odmienne mechanizmy. Formy aktywne wyzwalane są głównie przez stresory ostre, motywowane są chęcią wzięcia odwetu na organizacji, a towarzyszą im silne emocje negatywne. Formy pasywne, z kolei silniej wiążą się ze stresorami chronicznymi, kierowane są potrzebą zaoszczędzenia, bądź odbudowania nadwątlonych stresem zasobów, a czynnikiem pośredniczącym jest wypalenie zawodowe. Upraszczając nieco, aktywne zachowania kontrproduktywne są sposobem samoregulacji negatywnych emocji i motywowane są pragnieniem zemsty, zachowania pasywne pełnią funkcję instrumentalną i kierowane są motywem ochrony własnych zasobów. 

 

Potwierdziła się także, choć w ograniczonym zakresie, moderująca rola zasobów w pracy. Pracownicy z wysokim poczuciem kontroli w pracy oraz doświadczający silnego wsparcia ze strony przełożonych i współpracowników rzadziej angażowali się w zachowania szkodliwe. Okazało się także, że cechąnasilającą te zachowania jest Ciemna Triada, obejmująca psychopatię, narcyzm i makiawelizm.Pracownicy z wysokim poziomem tych cech najczęściej podejmowali zachowania szkodliwe organizacyjnie, szczególnie wówczas, gdy posiadali wysoki poziom kontroli w pracy – silne poczucie autonomii, swobody działania. Wynik ten pokazuje, że w pewnych warunkach wysoki poziom poczucia kontroli sprzyja wzrostowi negatywnych zachowań w organizacji, nie zaś jego obniżeniu.

Podsumowując, wyniki badań okazały się w dużej mierze zgodne z przewidywaniami modelu stresory – emocje, sugerują jednak jego rozbudowę o dodatkowe zmienne, których model nie obejmuje.  Monografię kończy dyskusja, w której przedstawiono alternatywne sposoby wyjaśnienia rozwoju zachowań kontrproduktywnych w pracy, ograniczenia badań własnych i kierunki dalszych poszukiwań.